Belastingontduiking

 Brandweermannen proberen in mei 2008 in Lagos een brand te blussen nadat een oliebuis is geëxplodeerd. De oliesector is in Afrika verreweg de grootste melkkoe voor sluwe boekhouders. Foto AFP

Multinationals zuigen niet alleen de grondstoffen uit Afrikaanse landen. Ze ontduiken er ook de belastingen op grote schaal. De Afrikanen staan vrijwel machteloos.

Thabo Mbeki, voormalig president van Zuid-Afrika. Foto AFP

De beste hulp aan ontwikkelingslanden, zeker in Afrika, zou weleens het opleiden en adviseren van fiscale rechercheurs kunnen zijn. Door belastingontduiking met allerlei trucs die de overheden niet in de gaten hebben, stelen internationale bedrijven miljarden van arme landen. Alleen al door te lage waarden op de te geven van gewonnen grondstoffen benadelen multinationals Afrikaanse landen bij elkaar voor minstens 50 miljard dollar (46,5 miljard euro) per jaar, was de conclusie van een speciaal onderzoekspanel ingesteld door de Afrikaanse Unie (AU) en de Verenigde Naties.

De voorzitter, de vroegere Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki, presenteerde het rapport begin februari op de top van de AU in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba, na vier jaar onderzoek. Het genoemde bedrag is aan de voorzichtige kant, want het is moeilijk schattingen te maken van illegale, aan het oog onttrokken geldstromen, zei Mbeki. In het rapport is sprake van tussen de 50 en 148 miljard dollar per jaar aan geroofde waarde.

Vinger in de pap

Knap dat Mbeki zijn rapport aanvaard kreeg door het gezelschap van Afrikaanse staatshoofden, van wie er een heel stel een vinger in de pap heeft bij de clandestiene geldstromen. Wat een paar jaar geleden nog het terrein was van vele internationale actiegroepen is nu een belangrijk onderwerp in de internationale politiek. In Europa en de Verenigde Staten staan dubieuze constructies die voor het begin van de bankencrisis door de vingers werden gezien nu ter discussie. Minister Ploumen (Buitenlandse handel) gaat met Afrikaanse landen 23 nieuwe belastingverdragen sluiten die hun het recht geeft bedrijven van het verdrag uit te sluiten die alleen om belastingtechnische redenen winsten naar Nederland laten lopen. Malawi was zondag het eerste land.

Van nieuwe maatregelen is in Afrikaanse staten nog weinig te merken. Zonder wetten en opsporingsdiensten staan de Afrikaanse overheden machteloos tegenover de bedrijven die in de woorden van Mbeki beschikken over ‘de beste professionals op juridisch gebied en in de accountancy en bankensector’.

Illegaal leegzuigen

Het rapport, Illicit financial flows: why Africa needs to ‘track it, stop it and get it’, werd door Action-Aid dan ook als een overwinning begroet. De afgelopen jaren hebben bevriende Afrikaanse actiegroepen in verscheidene landen gedemonstreerd tegen het illegale leegzuigen. De snel slinkende westerse ontwikkelingshulp aan Afrikaanse landen wordt voor 2012 op hooguit 40 miljard dollar geschat. Hou die hulp maar en pak die bedrijven van jullie aan, was de teneur.

Mbeki en zijn panel geven de actievoerders nu gelijk. ‘Het panel deelt de visie dat de grote ondernemingen verreweg de grootste boosdoeners zijn.’ Het rapport citeert alleen cijfers voor de wereldwijde illegale geldstromen: 60 procent komt op het conto van multinationals (belastingontduiking, gesjoemel met prijzen), 35 procent verdwijnt naar criminelen en terroristen en 5 procent naar corrupte politici en ambtenaren.

Melkkoe

Het doorbreekt het westerse beeld – of vooroordeel – dat al dat verdwenen geld op de Zwitserse bankrekeningen van Afrikaanse potentaten is terug te vinden. Maar de corruptie en medeplichtigheid van Afrikaanse kopstukken (ook in Mbeki’s eigen partij het ANC) blijft wel onderbelicht. De praktijk van dealtjes en smeergeld verergert de corruptie, schrijven de opstellers, maar de betrokkenheid is vaak veel groter.

De oliesector is verreweg de grootste melkkoe voor sluwe boekhouders; in olielanden als Nigeria, Algerije en Angola is die bij uitstek een bron voor zelfverrijking van leden van de politieke elite. In de joint ventures profiteert zij bijvoorbeeld mee met de voordelen van de multinationals. Maar onduidelijk is hoe het er aan toegaat bij het gesjoemel met goud, koper en coltan. Ook vis, fruit, noten en cacao worden genoemd.

Het zou natuurlijk interessant zijn te weten welke bedrijven en westerse zakenlieden zich schuldig maken aan illegaal creatief boekhouden. Twee jaar geleden publiceerde het onafhankelijke onderzoeksbureau van Kofi Annan, de Ghanese ex-secretaris-generaal van de VN, een vergelijkbaar rapport. Daarin wordt bijvoorbeeld de collusie tussen de Congolese president Kabila en de schatrijke Israëlische zakenman Dan Gertler uit de doeken gedaan. Veel te laag opgegeven prijzen van de door zijn bedrijf gewonnen delfstoffen zouden de Congolese samenleving 1,4 miljard dollar hebben gekost tussen 2010 en 2012. Gertler subsidieerde de campagne voor de herverkiezing van Kabila. Zo zijn er waarschijnlijke duizenden duistere zaken.

Clandestiene kapitaalroof

De kapitaaldiefstal zal de komende jaren alleen maar toenemen en snel ook, schrijft Thabo Mbeki in zijn inleiding bij het rapport en in zijn brief aan de Afrikaanse staatshoofden. Afrikaanse landen zijn een speelbal voor multinationals en nieuwe spelers uit China, India en Brazilië op zoek naar grondstoffen en landbouwgrond.

Afrika wordt het hardst getroffen door de clandestiene kapitaalroof volgens een rapport van het Amerikaanse onderzoekers van Global Financial Integrity uit 2014: 5,53 procent van het bbp in de landen ten zuiden van de Sahara. In omvang is de kapitaalroof uit Azië overigens veel groter. In 2012 ging het om 474 miljard dollar (3,75 procent van bbp), tegen 68 miljard voor Afrika.

Veel Afrikaanse overheden staan zwak tegenover de grote bedrijven. Een koepelorganisatie van maatschappelijke organisaties in Zuidelijk Afrika, de African Civil Society Circle, was dan ook blij met het rapport van Mbeki. Maar de oplossing is lastig: ambtenaren en politici kunnen niet op tegen de experts van de mijnbouwgiganten; de belastingsdiensten begrijpen de ontduikingstrucs niet; en tegenover de belastingparadijzen (zoals Nederland) staan gedupeerde landen in Afrika machteloos. Die moeten internationaal worden aangepakt.

MEER OVER

  • POLITIEK
  • THABO MBEKI
  • ECONOMIE, BUSINESS EN FINANCIËN