De VVD wordt meer rechts dan liberaal? Nee, je kunt ook zeggen: bevrijdend en verheffend. 

Klaas Dijkhoff 

Er was ongekend felle kritiek op het plan van de VVD voor wijken met veel problemen: te dwingend, niet liberaal. Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff maakt zich er niet druk om, zegt hij. „Zo gaat het vaker.” Hij werkt aan een nieuwe VVD.

Klaas Dijkhoff, vond zo’n beetje iedere niet-VVD’er in de Tweede Kamer, kwam met een ‘losse flodder’, een ‘proefballon’, een ‘keutel die vanzelf weer zou weglopen’. Zijn plan om misdrijven in moeilijke wijken dubbel zo hard te bestraffen werd bij de Algemene Politieke Beschouwingen weggehoond. Zelfs door de fractievoorzitters van de andere regeringspartijen.

Dijkhoff was zichtbaar geïrriteerd, bozig. Een uitzondering voor de politicus die bekendstaat als laconiek en nonchalant. Een week later zegt hij dat hij het debat „juist wel lekker” vond. Dat hij de kritiek die maar doorgaat – de Telegraaf schreef dat hij „onderuit ging” met „een ondoordacht plan”, „de grootste regeringspartij onwaardig” – nog steeds onzinnig vindt. Wat nou losse flodder? Hij was er al maanden druk mee. En hij werkt eraan door.

Op zijn werkkamer in Den Haag, met uitzicht op de Ridderzaal, zegt Klaas Dijkhoff (37) ook dat het niet zomaar een plan is tegen gebrekkige integratie van migranten: het past in de nieuwe VVD die hem voor ogen staat.

„We hebben een tijd gehad, en dat is breder dan mijn partij, dat we dachten: als mensen hier eenmaal wonen, in een vrij land, dan zien ze hoe fantastisch dat is. Alsof het besmettelijk is. Na drie generaties is iedereen vanzelf vrij, want waarom zou je jezelf dan nog onderwerpen aan een systeem dat vrouwen op achterstand zet? Zo werkt het helaas niet. We zien nu dat de tweede en derde generatie moslims juist weer orthodoxer wordt, al zijn er natuurlijk genoeg voorbeelden van nieuwkomers die het wel goed doen.”

Wat moet de VVD nu anders doen?

„Ik zag in Denemarken, bij onze zusterpartij Venstre, een aanpak van wijken die ik verfrissend vind. Ze komen met criteria waardoor je het uit de sfeer van de politiek haalt: werkloosheid, inkomen, opleidingsniveau, niet-westerse achtergrond van de inwoners. Het einddoel is liberaal: zo veel mogelijk vrijheid en gelijkwaardigheid in de samenleving. En niet, zoals wij in het verleden ook hebben gedaan, dat je je focust op het middel en dat dat dan liberaal moet zijn. Dat je iets niet mag afdwingen omdat dat niet liberaal zou zijn.”

De VVD heeft te lang een verkeerd soort liberalisme aangehangen? In het Deense plan, ook uw plan, worden ouders bijvoorbeeld gedwongen om hun kind naar de voorschool te sturen als het nog geen Nederlands spreekt.

„In de tijd dat ik als staatssecretaris verantwoordelijk was voor asiel (van 2015 tot 2017 in Rutte II, red.) zeiden we: je moet zelf je taalcursus regelen en betalen en als je dat niet doet, krijg je een boete. Heel liberaal en in theorie kan het werken. Maar niet in de verzorgingsstaat zoals wij die hebben. Als je niet integreert, is er altijd nog een bodem waardoor je je gezin kunt onderhouden.”

Past bij die nieuwe strengheid ook het idee waar u eerder mee kwam: dat de bijstand omlaag moet, tenzij je bijdraagt aan de samenleving?

„Ik bedoelde daarmee vooral dat je beter af zou kunnen zijn als je beter je best doet. Maar ik wil nooit dat we op het niveau van sociale zekerheid uitkomen zoals in de VS. Dit is wel Nederland.”

En daarom wilt u nu het ‘liberale einddoel’ bereiken door dwingend te zijn?

„Als je vaststelt dat meisjes in bepaalde delen van ons land nog steeds minder vrij zijn dan jongens, kun je wel leuk tegen elkaar zeggen: we zijn fijn liberaal. Maar wat moet ik dan later zeggen als die generaties aan mij vragen: ‘Wat heb jij voor mij gedaan?’ Natuurlijk vind ik het niet prettig om tegen ouders te zeggen: jij moet iets met je kind. Maar als ze hun kinderen op achterstand zetten, kan ik dat niet accepteren.”

De VVD wordt meer rechts dan liberaal? Hard en dwingend?

„Je kunt ook zeggen: bevrijdend en verheffend. Ik vind het niet harder. Ik kan het alleen niet aan mezelf uitleggen dat je niks doet als een vader nog steeds bepaalt met wie zijn dochter moet trouwen. Wat voor liberaal ben je dan?”

Dijkhoff snapt, zegt hij, dat het was alsof hij bij de Algemene Politieke Beschouwingen „ineens” met zijn plan voor probleemwijken kwam. „Maar voor mij was het niet ineens.” Begin juni was hij in Kopenhagen, bij immigratieminister Inger Støjberg van de Deense liberalen en bij de fractievoorzitter van Venstre. Hij kende hun plan en wilde er meer over weten. „Ik dacht: leuk, maar als de Deense wijken heel anders zijn dan de Nederlandse, weet je niet of het bij ons kan werken. Het bleek nogal vergelijkbaar.”

In de zomer zette hij een essay over integratie op zijn Facebook-pagina. De inburgering in Nederland noemt hij „behoorlijk liberaal”: eigen verantwoordelijkheid, geen betutteling. „Helaas”, gaat hij verder, „heeft die liberale methode niet tot betere resultaten geleid dan het linkse gepamper dat we ervoor hadden.”

Op een woensdagavond in augustus praatte hij in Tilburg met VVD’ers over zijn plan voor de wijken, zonder journalisten. De VVD hield ook een symposium in de Eerste Kamer met sprekers als columnist en islamcriticus Afshin Ellian en filmmaker en PvdA-lid Eddy Terstall. Dijkhoff: „Het was Terstall die over mijn plan zei: je hebt het eigenlijk gewoon over verheffing.” Een sociaal-democratisch ideaal. Dijkhoff zei toen: „Dan moet ik er ook maar niet meer omheen praten.” Nu noemt hij het zelf zo.

Hoe reageerden VVD’ers op uw ideeën?

„Ik kwam er snel achter dat de kiezers al verder waren dan wij politici. Een heleboel mensen denken: een liberaal middel? Als het niet werkt is het een slecht middel. Misschien had ik al eerder moeten uitspreken dat de manier waarop je iets doet ondergeschikt moet zijn aan het doel.”

In de Tweede Kamer werd uw plan ongekend hard afgefakkeld, ook door de andere regeringspartijen.

„Zo voelde het niet. Ik vond het debat juist wel lekker. De verwijten waren fel. Maar in deze coalitie hebben we vanaf het begin de traditie dat we laten zien waar we voor staan en dat we het ook niet over alles met elkaar eens zijn. Natuurlijk had ik liever gehad dat mijn collega’s eerst met vragen waren gekomen. Maar je weet hoe ze zijn. Sommigen doen liever moreel correct dan op het plan in te gaan. Een Pavlov-reactie.”

U verweet D66-leider Alexander Pechtold morele verhevenheid en had het over ‘Haags gezever’.

„Dat vond ik ook. Het ging totaal niet over de problemen van mensen. Alleen over de hardere straffen voor mensen in deze wijken. Dat was niet zoals ik het had gezegd, het gaat mij om de plek waar criminaliteit wordt begaan. Niet om waar de dader woont. Dan denk ik: of je begrijpt het niet, of je wilt het niet begrijpen omdat het je beter uitkomt.”

Het kabinet-Rutte III zit nu een jaar en zo’n stevige, publieke botsing was er niet eerder, toch?

„Ik zit er niet mee. Het zal nog wel een keer gebeuren. Ik wil niet aan de coalitieketting liggen. Waarom zou ik vier jaar lang alleen de plannen van het kabinet steunen en verder zwijgen? En het is niet mijn hobby om de PvdA te roemen, maar Lodewijk Asscher reageerde heel anders. Híj had vragen en ideeën. Dat kan natuurlijk komen omdat hij de Deense aanpak al kende en erover nagedacht heeft.”

Premier Mark Rutte vond uw plan niks. Was dat geen afgang?

„Ha ha, nee. Hij zei ook niet dat hij het niks vond. Als premier spreekt hij namens het kabinet en hij kan geen plan omarmen dat de rest van de coalitie niet steunt.”

Rutte als VVD-leider vindt het wel een goed idee?

„Eerlijk gezegd vind ik het niet aan mij om die vraag te beantwoorden. We hebben het er ook niet over gehad. Maar het antwoord is vanzelfsprekend ja.”

Al sinds vorige week zegt Dijkhoff tegen wie het maar horen wil: het zou niet voor het eerst zijn dat een VVD-plan eerst stevige kritiek krijgt – en later wordt overgenomen. In zijn werkkamer begint hij over het ‘plan-Azmani’ om vluchtelingen buiten Europa op te vangen. Drie jaar geleden werd het onaanvaardbaar genoemd, nu vinden zelfs de PvdA en de SP dat het zo moet. „Het intrekken van de uitkering van jihadisten was er ook zo één: het kon niet, het huis was te klein, er kwamen juristen op tv. Nu is het beleid.”

U gaat dus gewoon verder met het wijkenplan?

„Ik ga het uitwerken. We gaan ook wijken bezoeken. Om te zien wat daar fout gaat en om duidelijk te maken dat het geen ondoordacht plan was, maar dat het ons menens is. Daarna gaan we kijken bij welke partijen we steun kunnen vinden, we hebben geen tachtig zetels in de Tweede Kamer. Het moet wel stevig genoeg blijven. Als er alleen extra buurthuizen bij komen zullen we het niet doen. Het hangt van de andere partijen af, hoe snel ze bijdraaien.”

Hoeveel moeilijke wijken zijn er volgens u in Nederland?

„Mijn inschatting is enkele tientallen. Maar je moet echt kijken: in welke wijken stapelen de problemen zich op? Het gaat niet alleen om wijken waar veel allochtonen wonen of mensen uit één land. Dan kun je dat vooroordeel ook wegnemen.”

In het debat zei u al snel dat u de dubbele straffen ook wel wilde inruilen voor andere maatregelen. Het leek erop dat u dát alleen had bedacht om aandacht te trekken.

„Daar kan ik niet wakker van liggen, als dat er in wordt gelezen. En dubbel straffen, afhankelijk van de plek, dat kán. Neem het verkeer. Als je te hard rijdt krijg je een boete. Als je te hard rijdt langs wegwerkzaamheden krijg je een zwaardere straf, omdat het tijdelijk een kwetsbare plek is. Zo’n wijk is hopelijk ook alleen tijdelijk een kwetsbare plek. Ik vind dubbel straffen een prima middel. Maar als iedereen ertegen is, wil ik mijn plan daar niet van laten afhangen. Dat is een verkeerd soort koppigheid.”

Klaas Dijkhoff was niet de enige Nederlandse fractievoorzitter die naar Denemarken ging om ideeën op te halen. Lodewijk Asscher van de PvdA was dit jaar bij zíjn zusterpartij en kwam terug met strengere plannen over migratie. In een uitzending van Nieuwsuur over dat bezoek zegt de fractievoorzitter van de Deense sociaal-democraten dat het de schuld van zijn eigen partij is dat de populistische Deense Volkspartij nu zo groot is.

Ligt het aan de VVD dat de PVV in Nederland zo groot is geworden?

„Ja, ook. Al is het natuurlijk niet alleen ten koste van ons gegaan. Toen wij de grootste partij werden, in 2010, was de PVV er allang en die behaalde ook flink wat zetels. Dus je kunt niet zeggen: al die mensen stemden eerst op ons. Ik denk juist dat heel veel PVV-stemmers daarvoor niet rechts stemden.”

U komt nu wel met een streng rechts plan. Wil u daarmee PVV-kiezers trekken?

„Ik wil natuurlijk álle kiezers. Maar dit plan wil ik om de inhoud. Dat moet je als politicus doen: duidelijk maken wat je wilt. En daar meerderheden voor proberen te vinden. Dat is het grote verschil met de PVV.”

Uw doel is nu: de VVD veranderen.

„Je moet gewoon eens in de zoveel tijd herijken. Passen onze prioriteiten nog bij de grootste zorgen van mensen? In 2010 draaide het bij ons om economie en veiligheid. Als we acht jaar later nog steeds dezelfde standpunten hadden, zouden we óf al die jaren niets voor elkaar gekregen hebben óf de wereld zou niet zijn veranderd. Als je problemen oplost dienen de volgende zich aan. Nadat we de economische crisis beteugeld hadden, kwam de migratiecrisis.”

Het wijkenplan past in die ‘herijking’?

„Het is een uitvloeisel daarvan. Dat je naar integratie kijkt en denkt: zijn we tevreden met waar we staan? Nee. Maken we ons zorgen over toenemende orthodoxie? Ja. Dan kijk je: wat is er nu nodig en op welke manier? Wat mij betreft doen we dat altijd zo liberaal mogelijk. Maar dan moet dat wel effect hebben.”

Op een dag houdt Rutte ermee op, staat u dan klaar om hem op te volgen?

„Als het goed is houdt hij er nog lang niet mee op en kan ik me gewoon lekker op de inhoud richten.”

Maar eens stopt hij. En u werkt nu al aan een nieuw verhaal.

„Dat doe ik niet alleen. Dat doe ik met de partijvoorzitter, de Tweede Kamerfractie, de senaatsfractie.”

Wilt u de volgende VVD-leider worden?

„Ik heb geen functiegerichte ambities. Ik wil mijn bijdrage leveren om de VVD klaar te stomen. Mijn eigen positie vind ik daarin het minst belangrijK.