Geen probleem stelt de samenwerking binnen de Europese Unie zo op de proef als de migratiecrisis. Menselijk leed in de Middellandse Zee verlamt de EU, en verziekt de verhoudingen. De Europese politiek legt noodverbanden, maar is niet klaar als de migratiebom opnieuw barst.

Niemand verlaat zijn thuis, tenzij dat de bek van een haai is. Die zin van de Brits-Somalische dichter Warsan Shire verklaart waarom de afgelopen jaren in Syrië een volksverhuizing op gang kwam. Door de burgeroorlog zijn naar schatting 6,2 mln Syriërs ontheemd in hun eigen land. Nog eens 6,3 mln van hen zijn Syrië ontvlucht. Ruim 5 mln Syriërs leeft in de buurlanden Turkije (3,4 mln), Libanon (1 mln), Jordanië (660.000) en Irak (250.000).

Ook Europa voelde de gevolgen. Alleen al in 2015 stroomden meer dan een miljoen vluchtelingen de Europese Unie binnen, vaak in barre omstandigheden. Dat jaar zorgde het beeld van Alan Kurdi voor een wereldwijde golf van verontwaardiging. De driejarige kleuter was verdronken tijdens de overtocht naar het Griekse eiland Kos en aangespoeld op het strand van het Turkse Bodrum.

Oneinigheid

Het toenmalige hoofd van het Duitse Bundesamt für Migration und Flüchtlinge, Manfred Schmidt, verklaarde dat ‘er geen bovenlimiet kan zijn voor de opvang van mensen die vluchten voor vervolging en bescherming nodig hebben’. Dat uitgangspunt geldt dan uitsluitend voor Duitsland, maakte de Hongaarse premier Viktor Orbán nadien duidelijk. Kijk bij de spreiding van vluchtelingen over Europa niet naar ons, zei hij. Daarbij, ‘niemand wil in Hongarije, Slowakije, Polen of Estland blijven’, stelde Orban. ‘Ze willen allemaal naar Duitsland.’

Die onenigheid is gebleven. Migratie bleek de afgelopen jaren een splijtzwam op menige EU-top en is een onderwerp waar populistische en xenofobe partijen garen bij weten te spinnen.

Kijk maar naar de opkomst van de AfD in Duitsland, of de zegetocht in Italië van de rechts-nationalistische Lega. Kopman Matteo Salvini schopte het op een fel anti-immigratieticket tot vicepremier en voert nu continu een gevecht met EU-lidstaten die, naar hij zegt, niet solidair zijn met Italië. Hij weigert daarom schepen met opgepikte vluchtelingen de toegang tot Italië en verkeert op permanente voet van verbale oorlog met de Franse president Emmanuel Macron.

De toestroom van migranten nam in 2015 nog massale vormen aan door de vluchtelingen uit Syrië. Dat leidde vooral in het oosten en zuiden van Europa tot volledige chaos aan de grenzen. De Hongaarse grens werd een belangrijke toegang voor de Schengen-zone (boven) waar vluchtelingen werden tegengehouden door de Hongaarse politie. Migranten en asielzoekers probeerden de grens tussen Griekenland en Macedonië over te komen (midden boven). De Griekse politie blokkeerde de doortocht nadat een groep vluchtelingen een gat heeft gemaakt in het hek aan de grens (midden onder). Op het Griekse eiland Kos wachtten vluchtelingen met tijdelijke verblijfspapieren op de ferry die hen naar Athene moest brengen (onder).
De toestroom van migranten nam in 2015 nog massale vormen aan door de vluchtelingen uit Syrië. Dat leidde vooral in het oosten en zuiden van Europa tot volledige chaos aan de grenzen. De Hongaarse grens werd een belangrijke toegang voor de Schengen-zone (boven) waar vluchtelingen werden tegengehouden door de Hongaarse politie. Migranten en asielzoekers probeerden de grens tussen Griekenland en Macedonië over te komen (midden boven). De Griekse politie blokkeerde de doortocht nadat een groep vluchtelingen een gat heeft gemaakt in het hek aan de grens (midden onder). Op het Griekse eiland Kos wachtten vluchtelingen met tijdelijke verblijfspapieren op de ferry die hen naar Athene moest brengen (onder).Foto’s: REUTERS

Kat en muis

Die animositeit komt tot uiting aan de Frans-Italiaanse grens, waar de Franse gendarmerie een kat- en muisspel speelt met migranten en vluchtelingen die, ongehinderd door Italië, proberen de grens over te steken. Als al te driest opererende Franse agenten daarbij de Italiaanse grens oversteken, is in Rome de wereld te klein.

Dat het aantal migranten en vluchtelingen die over zee in Italië aankomen fors is gedaald, heeft niet tot minder retoriek van Salvini geleid. Dat is ook niet in zijn belang. Zijn migratieverhaal heeft van de Lega in de peilingen de grootste partij van Italië gemaakt, en Salvini heeft het plan om via migratie bij de verkiezingen voor het Europees Parlement de politieke verhoudingen in Europa verder op scherp te zetten.

Nu blijkt in weerwil van het politieke gekrakeel een meerderheid van de Europeanen overtuigd voorstander van het opnemen van vluchtelingen, zo leert een enquête door het onderzoeksinstituut Pew Research Center. Maar dat laat onverlet dat het overduidelijk is dat de migratiecrisis uit 2015 het politieke landschap in de EU ingrijpend heeft veranderd.

Slechte aanpak

Een deel van de verklaring hiervoor is de slechte aanpak van vluchtelingencrisis van de EU. Een gezamenlijke, structurele regeling kwam door onderlinge verdeeldheid en wantrouwen maar langzaam van de grond.

Zo loopt de herverdeling van vluchtelingen binnen de EU moeizaam; Afrikaanse landen leken toeschietelijker bij het opvangen van in Libië gestrande mensen, daarbij overigens gesteund met geld van de VN en de EU. Ook krijgt het plan van de Europese Commissie om de sterkte van het EU-grensbewakingsagentschap Frontex op te krikken van 1500 tot 10.000 werknemers amper steun.

Lees ook

VN vragen meer Europese inzet tegen smokkel uit Libië

Het idee van permanenteaanvraagcentra voor asielzoekersdie Afrikaanse landen zoudenmoeten opzetten op afstand vanEuropa, krijgt in de regio geen applaus. En het debat over aanpassing van de Dublin-asielregels zit muurvast. De verklaring van de EU-regeringsleiders bij hun recentste top, die van 18 oktober, doet hierbij wat kolderiek aan: de regeringsleiders roepen het Europees Parlement en lidstaten op de voorstellen voor aanpassing van ‘Dublin’ met prioriteit te bekijken. Maar juist vanwege de opstelling van de lidstaten komt dit dossier al een tijd niet verder.

Directe instroom

De belangrijkste focus van de Europese politici bestond daardoor de afgelopen jaren uit het stelpen van de directe instroom van vluchtelingen. Essentieel daarvoor was de omstreden Turkije-deal uit 2016, waarbij de Europese lidstaten Turkije betalen om vluchtelingen op te vangen.

Maar beleid om mensen te ontmoedigen de levensgevaarlijke reis naar het Europese paradijs te ondernemen, komt maar moeilijk van de grond. De roep bij Nederlandse politici om ‘opvang in de eigen regio’ klinkt schril als je in aanmerking neemt dat de Turkije-deal geen echt vervolg heeft gekregen voor Jordanië en Libanon, die miljoenen Syriërs hebben opgevangen.

Wanhoop

Ondertussen blijft de druk op de buitengrenzen hoog, stelt het EU-grensbewakingsagentschap Frontex. Ondanks het wegvallen van de massale toestroom uit Syrië, zijn er sinds begin 2018 ongeveer 110.000 migranten de EU binnengekomen. Zo’n 90.000 daarvan kwamen langs de zee, waar alleen al in 2018 meer dan 1.800 mensen verdronken. Het is een teken dat voor veel vluchtelingen de wanhoop nog altijd enorm is.

Opnieuw in de woorden van Shire: ‘Niemand zet zijn kind op een boot, tenzij de zee veiliger is dan het land’.

Maar ook aan de andere kant van die zee is er geen garantie op een beter leven, zoals de situatie op de Griekse eilanden illustreert. Waar daar in 2015 nog 850.000 vluchtelingen aankwamen, zijn er dat dit jaar naar schatting maar 23.000. Toch is de opvang er nog altijd erbarmelijk. Het Moriakamp op Lesbos bijvoorbeeld, is berekend op een capaciteit van 3.100 vluchtelingen, maar telt er regelmatig meer dan 8.500.

Zelfmoordpogingen

Onderzoek van het International Rescue Committee (IRC) wijst uit dat er in het kamp maar één toilet is per 72 inwoners, en één douche per 84 inwoners. Asielaanvragen slepen maanden voort, vaak zelfs meer dan een jaar. Volgens het IRC heeft 30% van de vluchtelingen die op het eiland hun psychosociaal centrum bezoeken al een zelfmoordpoging ondernomen. Artsen zonder Grenzen rapporteert dat een kwart van de kinderen al een zelfmoordpoging heeft overwogen of ondernomen.

Cynici zouden kunnen opmerken dat Moria een succesvolle ontmoedigingscampagne richting vluchtelingen en migranten is. Daadwerkelijk financiert de Unie al in zes Afrikaanse landen campagnes die duidelijk moeten maken dat mensen die de tocht naar het beloofde land wagen, het risico lopen in de handen van criminelen te raken die hun slachtoffers geweten- en genadeloos exploiteren.

Maar om met Warsan Shire te spreken, wie wil vluchten voor een haai, maalt niet om dat soort bangmaakverhalen. En als de Syrische president Bashar al-Assad en zijn Russische bondgenoten besluiten om de rebellenenclave Idlib aan te vallen, komen er opnieuw wanhopige mensen en masse naar het Westen.

Bij ongewijzigd beleid zullen ze Europa ondanks alles opnieuw verrassen.

De vluchtelingencrisis lijkt geluwd, maar even goed is het de stilte voor een nieuwe storm. Hoe kan Europa voorkomen dat wanhopige vluchtelingen lijf en leden moeten riskeren, op zoek naar asiel op zijn grondgebied? Wat moet er gebeuren om de migranten die in de EU niet in aanmerking komen voor bescherming – twee derde van alle asielaanvragers – terug te sturen naar het land waar ze vandaan komen? Welke mogelijkheden zijn er om binnen de EU tot een eerlijke verdeling van de lasten te komen? In deze reeks gaan we met de hulp van experten op zoek naar de antwoorden.