‘Handel de procedure af in zes weken’ Honderden minderjarigen zonder ouders worden aan hun lot overgelaten. En dat allemaal ondanks dat de EU honderden miljoenen in de opvang steekt, en er een grote VN-missie is. Niemand heeft een plan.’

De EU-lidstaten nemen veel te veel tijd om te bepalen welke asielzoeker mag blijven en welke geen recht heeft op bescherming in de Unie. De hele procedure zou maximaal zes weken mogen duren, meent migratiespecialist Gerald Knaus. ‘Marine Le Pen dreigt het migratiedebat te winnen.’

Het regende bommen in de Berlijnse Grossbeerenstrasse. Rode verfbommen om precies te zijn. De vlekken op de gevel zijn anderhalf jaar later nog altijd te zien. ‘Komt van extreemrechtse activisten die tegen ons protesteerden omdat we met onze voorstellen miljoenen moslims naar Europa zouden halen’, zegt Gerald Knaus luchtig.

Het riekt naar Knaus-ironie, want meteen daarna corrigeert hij zichzelf. ‘Oh nee, ik vergis me. Die aanval kwam van activisten die klaagden dat wij alle vluchtelingen buiten willen houden.’

Cv Gerald Knaus

Politiek econoom. Studeerde in Oxford, Brussel en Bologna

1993 Universitair docent economie in Chernivtsi, Oekraïne

1994-1999 Werkt voor verschillende ngo’s en internationale organisaties in Bulgarije en Bosnië en Herzegovina

1999 Oprichter en voorzitter van het European Stability Initiative

2009-2014 Onderzoeker bij het Carr Center for Human Rights, Harvard Kennedy School.

Auteur van het boek Can Intervention work?

Gerald Knaus, directeur van de invloedrijke denktank European Stability Initiative, is een van de architecten van de deal tussen Turkije en de EU uit 2016, waarbij de Europese lidstaten Turkije betalen om illegale migratie naar de EU te verminderen. Turkije beloofde daarbij om alle mensen terug te nemen die Griekenland wil terugsturen van zijn eilanden. In ruil bood de EU aan om erkende vluchtelingen uit Turkije op te vangen. Verder toonde de Unie zich bereid om €6 mrd te steken in verbetering van omstandigheden in opvangcentra in Turkije.

De deal leidde tot een forse afname van het aantal mensen dat op de Griekse eilanden aankomt om in asiel in Europa aan te vragen. Ook elders aan de Europese grens is het rustiger. Toch blijven politici als de Hongaarse premier Viktór Orbán ageren tegen wat Orbán noemt een massa-invasie die de Europese beschaving zal vernietigen.

‘Er ís geen invasie’

Maar die invasie is er helemaal niet, zegt Knaus. Om te beginnen al niet in Hongarije. ‘Vorig jaar hebben in Hongarije 3400 mensen asiel aangevraagd; in de eerste zes maanden van dit jaar waren dat er 450. Orbán liegt om hysterie te creëren.’

Europa zag de afgelopen jaren aan haar grenzen twee uitzonderlijke situaties, zegt hij. ‘Door de implosie van de Libische staat zijn er tussen 2014 en halfweg 2017 zo’n 600.000 mensen per boot naar Italië gekomen. Daarnaast was 2015 een exceptioneel jaar in de Egeïsche Zee door de massale komst van Syrische vluchtelingen. Maar in de eerste negen maanden van dit jaar zijn maar 81.000 vluchtelingen de Middellandse Zee overgestoken naar Spanje, Malta en Griekenland. Dat zijn er 9000 per maand, evenveel als er in 2015 dagelijks in Duitsland arriveerden. De EU kan dat aan.’

Tenminste, dat zouden we aan moeten kunnen. De realiteit is minder positief. ‘Dit jaar komen er maandelijks ongeveer 3000 vluchtelingen aan op de Griekse eilanden’, zucht Knaus. ‘We zouden ons allemaal moeten schamen voor de omstandigheden daar. Het traumatiseert de mensen die pas in Europa zijn beland. Zwangere vrouwen die in de winter in tenten moeten slapen. Slecht voedsel, te weinig dokters, geen veiligheid. Het is een humanitaire nachtmerrie.’

‘Niemand heeft een plan’

Hij kan er met zijn hoofd niet bij. ‘Griekenland ontving in augustus dagelijks 124.000 toeristen. Niemand kan aanvaarden dat het land dan 3000 vluchtelingen geen menswaardig onderdak kan bieden. Er moeten duizenden mensen op de eilanden blijven omdat de overheid zegt dat er geen plaats voor hen is op het vasteland. Honderden minderjarigen zonder ouders worden aan hun lot overgelaten. En dat allemaal ondanks dat de EU honderden miljoenen in de opvang steekt, en er een grote VN-missie is. Niemand heeft een plan.’

Deze impasse is riskant, zegt hij. ‘Het onvermogen om snel en eerlijk te bepalen wie er recht heeft op bescherming in de EU, brengt het voortbestaan van het akkoord tussen de Unie en Turkije in gevaar. Als het aantal mensen dat op de eilanden aankomt gelijk blijft of stijgt, stort het Griekse asielsysteem in elkaar. Simpelweg omdat de achterstand in behandeling van de asielzaken oploopt en zaken jaren blijven vastzitten.’

Afschrikking

Als de EU niet kan vaststellen wie ze naar Turkije kan terugsturen, komt er van de uitvoering van het akkoord met Turkije niets meer terecht, zegt hij. In plaats van de afspraak dat de Unie mensen naar Turkije kan terugsturen die geen recht op bescherming hebben en vervolgens van Turkije mensen overneemt die dat wél hebben, hanteert de EU dan een systeem van pure afschrikking richting asielzoekers.

Knaus: ‘Die afschrikking is dan gebaseerd op het feit dat de omstandigheden in Griekenland veel slechter zijn dan in Turkije. Iedereen die mensenrechten, de rechtsstaat en de menselijke maat een warm hart toedraagt, moet zich inzetten om dat scenario te voorkomen.’

‘Dublin is een totale mislukking’

De Dublin-verordening bepaalt dat de eerste EU-lidstaat waar asielzoekers aankomen verantwoordelijk is voor de behandeling van hun aanvraag. Dat zouden dus hoofdzakelijk de EU-lidstaten langs de zuidelijke buitengrens zijn. In de praktijk pakt dat anders uit, stelt Gerald Knaus. ‘“Dublin” heeft nooit gewerkt zoals het was bedoeld. Vorig jaar gaf Italië minder internationale bescherming dan België, terwijl het amper mensen terugneemt uit Frankrijk of Italië.’

Noord-Europa heeft het zuiden de afgelopen jaren niet in de steek gelaten, vindt Knaus. ‘In 2014 had Zweden meer asielzoekers dan Italië. En in 2015 had Denemarken meer asielaanvragen dan Griekenland. Het klopt dat Italië de afgelopen jaren meer asielzoekers registreerde, maar een groot aantal van hen trok verder naar Frankrijk of Duitsland. Zolang die aantallen beperkt bleven, zorgde het niet-functioneren van de Dublin-verordening ironisch genoeg voor een relatief eerlijke verdeling. Dat veranderde toen er in 2015 meer dan een miljoen mensen de EU binnenstroomden. Met zo’n aantal stort elk asielsysteem in.’

‘Handel de procedure af in zes weken’

Hij vindt het bestuurlijk onvermogen in sommige EU-lidstaten onbegrijpelijk. ‘De hele procedure, inclusief een mogelijk beroep, zou in zes weken afgehandeld afgehandeld moeten zijn.’

Om dat waar te maken, heeft hij een verrassende oplossing. Knaus: ‘Griekenland zou EU-landen met een efficiënt asielsysteem kunnen vragen om zijn werk in Europese “hotspots” over te nemen. Ter plekke zou dan de wetgeving van die landen van toepassing zijn. Op hetzelfde moment kan het in de EU onderbrengen van erkende asielzoekers uit Turkije van start gaan.’

Hij kijkt daarbij in het bijzonder naar Nederland – al klaagde Vluchtelingenwerk Nederland recent over grote vertragingen bij de Immigratie- en Naturalisatie Dienst bij de afhandeling van asielverzoeken. Knaus: ‘Jullie hebben het beste asielsysteem dat ik ken. Nederlandse ambtenaren, rechters en advocaten kunnen helpen om een einde te maken aan deze humanitaire nachtmerrie. Het zou een enorme stap zijn in de richting van een Europees beleid dat werkt.’

Linksboven: vluchtelingen en migranten wachten op een intake in de gebouwen van de niet meer gebruikte Hellenikon-luchthaven in Athene (2016). Rechtsboven: een personeelslid van de Hoge Commissaris voor Vluchtelingen (UNHCR) spreekt met een migrant tijdens een preregistratieproces dat toegang geeft tot de asielprocedure. Linksonder: Een Syrische vluchteling wordt gefotografeerd op een basis van de Griekse kustwacht (2015). Rechtsonder: afnemen van vingerafdrukken op Lesbos.
Linksboven: vluchtelingen en migranten wachten op een intake in de gebouwen van de niet meer gebruikte Hellenikon-luchthaven in Athene (2016). Rechtsboven: een personeelslid van de Hoge Commissaris voor Vluchtelingen (UNHCR) spreekt met een migrant tijdens een preregistratieproces dat toegang geeft tot de asielprocedure. Linksonder: Een Syrische vluchteling wordt gefotografeerd op een basis van de Griekse kustwacht (2015). Rechtsonder: afnemen van vingerafdrukken op Lesbos.Foto: Reuters

Ook Spanje en Italië hebben peper in de procedures nodig. Kijk naar wat er in Italië gebeurde met Senegalezen, zegt Knaus. Tussen 2014 en 2017 vertrokken ongeveer 25.000 mensen uit Senegal naar Italië. ‘Er kregen er maar weinig internationale bescherming. En toch keerden er amper 300 terug.’

Kunnen Europese landen geen druk uitoefenen op de oorsprongslanden om hun uitgewezen burgers terug te nemen, bijvoorbeeld door ontwikkelingshulp in te houden? Dat soort druk heeft niet gewerkt, zegt de Oostenrijker; je moet veeleer uitgaan van het uitruilen van wederzijdse belangen. ‘Nigeria kan bijvoorbeeld aanbieden om vanaf 1 december alle landgenoten terug te nemen die in Europese opvangcentra zitten, als de Europeanen in ruil aanbieden dat elk jaar een paar duizend Nigerianen in de EU mogen immigreren om te werken of te studeren. Daardoor zou de illegale toestroom stoppen.’

‘Alleen druk zetten werkt niet’

De basis van het akkoord tussen de EU en Turkije uit maart 2016, was een uitruil van belangen, zegt Knaus. ‘De enige reden waarom de deal werkt, is dat de Turken hem zelf hebben voorgesteld aan de EU. Ze vonden dat de overeenkomst in hun belang was. Met druk zetten alleen was dit er niet gekomen.’

Akkoorden die gebaseerd zijn op verlicht eigenbelang, zijn volgens hem ‘geen afpersing, maar diplomatie. Het is in ons belang om te zorgen dat de vluchtelingen in Turkije maatschappelijke steun, onderwijs en zorg krijgen. Dat is goed voor hen, voor de Turkse economie waar het geld terechtkomt, en voor de EU.’

Door efficiënte en vlotte afhandeling van asielaanvragen, plus betere deals met oorsprongslanden, beïnvloed je de afweging die vluchtelingen en migranten maken fors, schetst hij. ‘Mensen wagen geen gevaarlijke overtocht meer als ze weten dat de kans dat ze zullen teruggestuurd worden heel groot is.’

2016: de Turkse premier Ahmet Davutoglu (lachend, met bril) poseert met Europese leiders na onderhandelingen over de Turkije-deal.
2016: de Turkse premier Ahmet Davutoglu (lachend, met bril) poseert met Europese leiders na onderhandelingen over de Turkije-deal.Foto: Reuters

‘Orbán en Le Pen serveren een fantasiewereld’

Ondanks alles blijft Knaus optimistisch dat de EU eruit komt. ‘Het is in het belang van niet-populistische partijen om te bewijzen dat ze de situatie onder controle kunnen houden, zonder dat daarbij onze menselijkheid verloren gaat. Politieke leiders moeten het ook zien als goede politiek. Niet zij, maar Viktor Orbán en Marine Le Pen serveren een fantasiewereld.’

Hij verwacht vooral veel van Mark Rutte. Volgens Knaus heeft de premier internationaal krediet opgebouwd als een van de drijvende krachten achter de Turkije-deal. ‘Ik hoop dat Mark Rutte dit artikel leest en tegen Emmanuel Macron zegt dat het mogelijk is om nog voor de Europese verkiezingen in mei volgend jaar een coherent, geloofwaardig en populair asiel- en grensbeleid te hebben. Vandaag heeft Frankrijk meer asielaanvragen dan ooit tevoren. Afgezien van zijn terugstuuracties aan de Italiaanse grens heeft Macron geen beleid. Tenzij er snel iets gebeurt, zal Le Pen het migratiedebat winnen.’

De vluchtelingencrisis lijkt geluwd, maar het kan ook de stilte voor een nieuwe storm zijn. Hoe kan Europa voorkomen dat wanhopige vluchtelingen lijf en leden moeten riskeren op zoek naar asiel op zijn grondgebied? Wat moet er gebeuren om de migranten die in de EU niet in aanmerking komen voor bescherming – twee derde van alle asielaanvragers – terug te sturen naar het land waar ze vandaan komen? Welke mogelijkheden zijn er om binnen de EU tot een eerlijke verdeling van de lasten te komen? In deze reeks gaan we met de hulp van experts op zoek naar de antwoorden.