Rutte in Europa: botte boodschap verpakt in superieur spel

Over Mark Ruttes Europapolitiek wordt wisselend geoordeeld. Hij wil een assertiever Europa, maar is tegen meer integratie. ‘Europa is een cirkel van huifkarren die kracht en bescherming biedt.’

Europa is als een giraffe, zei Mark Rutte in de toespraak die hij in juni hield voor een schaars gevuld Europees Parlement in Straatburg. ‘Een dier dat je moeilijk kunt definiëren, maar gemakkelijk te herkennen is’, zo citeerde hij een van de aartsvaders van de EEG, de Nederlandse oud-minister van Buitenlandse Zaken Johan Beyen.

Het is een omschrijving waar hij zich vijftig jaar later nog steeds bij thuis voelt. ‘Omdat Europa’s rijkdom ligt in de verscheidenheid van zijn lidstaten en regio’s, hun historie en al hun verschillende talen en culturen. Dat som je niet even in een paar woorden op’, vond hij. ‘Gelijktijdig is Europa gemakkelijk te herkennen als een waardegemeenschap en een verenigd partnerschap. Het is een cirkel van huifkarren die kracht en bescherming biedt.’

In het kort

Rutte is de eerste die erkent dat zijn beleving van de EU is geëvolueerd van banenmachine naar strategische machtsfactor.

Volgens Hans ten Broeke werd het tijd dat een regeringsleider opstond die het gelijk van Europa minder belangrijk vindt dan zijn relevantie.

Rutte vindt wel dat Europa een vuist moet maken maar wil defensie en veiligheid onder de Navo-paraplu houden. Hylke Dijkstra vindt dat ‘erg mager’.

Ruttes verhaal is allesbehalve een Brusselse liefdesverklaring, hij houdt juist grote afstand van de hoogdravende ideeën die daarover nog steeds circuleren in, zegt Adriaan Schout.

Rutte moet oppassen met een kruistocht voor orde, regelmaat en handhaving van de regels. Nederland houdt juist de hervormingen tegen die de EU sterker zouden maken, vindt Janis Ammanouildis.

Rutte is de eerste die erkent dat zijn tweeslachtige beleving van de Europese samenwerking isgeëvolueerd. Van een banale interne markt en banenmachine naar een Unie die zich strategisch en’streetwise’ moet positioneren als machtsfactor, zoals hij vorige week in Zürich bepleitte. Het onrustige wereldtoneel, met onberekenbare leiders en onvoorspelbaremigratiestromen, vraagt om een assertieve EU.

‘Het is de logische ontwikkeling van een premier die de noodzaak van Europa voorbij dewelvaartsmachine heeft leren waarderen en onderkennen’, zegt Han ten Broeke. Hij trok tussen 2006 en 2018 met Rutte op als buitenlandwoordvoerder van de VVD-fractie.

Het is volgens Ten Broeke geen bekering. Hij analyseert gewoon goed de veranderdeomstandigheden. ‘Het verdwijnen van de Pax Americana creëert een vacuüm dat wordt gevuld door tegenstanders van alles waar Europa voor staat’, aldus Ten Broeke, tegenwoordig directeur bij het Haags Centrum voorStrategische Studies.

Relevant Europa

Europa ontbeert de ‘hard power’ om zijn wil op te leggen. In de woorden van Rutte: ‘De EU was gebouwd op de macht van principes en wordt nu geconfronteerd met de principes van de macht.’ Volgens ten Broeke werd het tijd dat er een Europese regeringsleider opstond die, zoals Rutte nu, uitspreekt dat het ‘minder belangrijk is dat Europa gelijk heeft dan dat het relevant is’.

Wat Rutte doet, is ‘urgent en noodzakelijk’ en een hard Nederlands belang, vindt Ten Broeke. Hij ergert zich aan de speculaties over Ruttes Europese ambities waarmee ieder van zijn optredens in het buitenland nu vergezeld gaat. ‘Wat Van Gaal scorebordjournalistiek noemt. We voelen ons ongemakkelijk om over machtspolitiek te praten, dus dan schuiven we de inhoudelijke analyse maar terzijde.’

Een inhoudelijk zwak verhaal

Ook Hylke Dijkstra van Maastricht University vindt het ‘buitengewoon verstandig dat Rutte zich eindelijk eens met buitenlandpolitiek gaat bemoeien’. Maar inhoudelijk vindt hij het een ‘zwak verhaal’. Rutte deed de naamgever van de ‘Churchill-lezing’ in Zürich volgens hem geen eer aan.

Van links naar rechts: Letse premier Laimdota Straujuma, Maltese premier Joseph Muscat, Griekse premier Alexis Tsipras en Mark Rutte
Van links naar rechts: Letse premier Laimdota Straujuma, Maltese premier Joseph Muscat, Griekse premier Alexis Tsipras en Mark RutteFoto: Yves Herman/Reuters

Churchill lanceerde er in 1946 de Verenigde Staten van Europa. ‘Als Europa eens verenigd zou zijn in het delen van zijn gemeenschappelijke erfenis, zouden er geen grenzen zijn aan het geluk, de voorspoed en de glorie die zijn bevolking zou genieten’, aldus de Britse staatsman.

Bewonderaar Rutte kwam daarentegen volgens Dijkstra niet met enig nieuw inzicht. Hij hield zich aan de ‘standaard EU-lijn’, waarin al veel langer wordt gekoketteerd met machtspolitiek. ‘Mogherini (EU-buitenlandvertegenwoordiger) stelde in 2016 al dat Europa meer ‘hard power’ moet gebruiken.’

Dat Rutte vervolgens defensie en veiligheid onder de Navo wil houden, maar wel roept dat Europa meer een vuist moet maken, vindt Dijkstra ‘erg mager’. ‘Hij heeft zelf Defensie kapot bezuinigd. Dan kan hij er nu wel voor pleiten om er 2% van het bbp aan uit te geven, maar die €5 mrd extra per jaar stond niet in het VVD-verkiezingsprogramma.’

Een Europees leger

Dat is ook de kritiek van Janis Emmanouilidis van de Brusselse denktank European Policy Centre. ‘Hij heeft gelijk dat zondagse toespraken over een Europees leger niet altijd overeenkomen met de realiteit op maandag. Maar Europa kan zich niet alleen blijven concentreren op de Navo. Dat is verkeerd. Het moet echt zelf assertiever worden.’

Onzin vindt Ten Broeke die flirts met een Europees leger. ‘Iedereen die er verstand van heeft, weet dat het er nooit komt. De Duitsers voelen zich er ongemakkelijk bij en de Fransen zullen ook nooit hun soevereiniteit daarover opgeven. Maar Ruttes aanzet voor minder unanimiteit bij sancties is wel een steen in de vijver, vindt hij. ‘Een fijn staaltje machtspolitiek.’

Adriaan Schout, Europa-expert van Clingendael heeft niet veel nieuws gehoord in Ruttes toespraak. ‘Het is een behoorlijk traditioneel Nederlands verhaal, over Europese samenwerking door lidstaten die zich aan afspraken houden.’

Afstand van hoogdravende ideeën

Het verhaal over een Europa van sterke lidstaten die zelf orde op zaken stellen en hun eigen broek moeten ophouden wordt volgens Schout door Rutte ‘ijzig professioneel’ over het voetlicht gebracht. ‘Het zit heel goed in elkaar. Heel anders dan wanneer Macron speecht. Die roept allemaal dingen en gaat er daarna over nadenken.’

Ruttes toespraak is volgens hem ook geen ‘Brusselse’ liefdesverklaring. Hij houdt afstand van de hoogdravende ideeën die volgens Schout nog steeds in Brussel circuleren over verdieping van de Europese integratie, het Europese leger en versterking van de euro met een Europese begroting, Europese belastingen, een minister van financiën en Europese grensbewaking.

‘In Brussel zit men nog op die lijn van de politieke unie op alle fronten’, zegt Schout. ‘Mensen als Juncker en Macron zorgen voor vermoeidheid over ongebreidelde integratie. Ze verkijken zich op de steun daarvoor. Landen als Denemarken en Zweden willen niet uit de EU. Maar ze willen ook niet dat verhaal van altijd maar meer en dieper. Rutte zet daar een motiverend ander verhaal tegenover, van een Europa van de sterke lidstaten. Dat geeft hem gezag in nogal wat landen.’

Superieur spel?

Volgens Schout speelt Nederland daarmee op dit moment ‘een superieur spel’ in de EU. ‘We worden overal serieus genomen.’ Dijkstra is daar genuanceerder over. Dat Rutte Nederland tot een prominente speler maakt in het Europese concert, na Duitsland en Frankrijk, ligt ook aan de rest. ‘Wie neemt Polen en Italië nog serieus? Dan kom je vrij snel bij Nederland uit.’

Rutte kan daarbij ook vaak op stilzwijgende steun rekenen in Berlijn, weet Schout. ‘Daar woedt een richtingenstrijd over de vraag of de problemen in Europa zijn ontstaan door te weinig Europese samenwerking of door zwakke lidstaten. Italië laat een traumatische ontwikkeling zien. Ook over Macron wordt gezegd: eerst zien dan geloven.’

Nederland houdt hervormingen tegen

Toch moet Rutte volgens Emmanouilidis subtieler zijn met zijn pleidooi voor orde, regelmaat en handhaving van de regels. ‘De Nederlandse regering houdt nu juist hervormingen tegen die de EU zouden versterken. Ik praat niet over eurobonds, maar over structurele innovaties die als doel hebben een euroland te helpen dat echt buiten zijn macht in financiële en economische problemen is gekomen.’

Premier Mark Rutte en David Cameron wonen een topconferentie van de Europese Unie bij over migratie, in Brussel, België
Premier Mark Rutte en David Cameron wonen een topconferentie van de Europese Unie bij over migratie, in Brussel, BelgiëFoto: Yves Herman/Reuters

Volgens hem kunnen voorstellen zoals een Europees werkloosheidsfonds dan uitkomst bieden, wat Nederland verafschuwt. ‘Als je wilt dat Europa sterker kan optreden, moet je wel de bestaande tekortkomingen wegnemen. In de huidige opstelling zit een discrepantie’, vindt de Europa-analist. Hij waarschuwt ook dat Rutte te veel kritiek uit op de Europese Commissie.

Andere vorm, zelfde inhoud

‘Dat ze veel te politiek opereert, geeft in het algemeen een verkeerde indruk van het werk van de Commissie. Bovendien: als je een sterke EU wilt, dan heb je een sterke Commissie nodig.’ Minister Stef Blok fulmineerde begin deze maand in de Financial Times zelfs dat de huidige Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker via een ‘coup d’Etat’ door het Europees Parlement aan de macht was gekomen. Woorden die hij ook na aandrang van Rob Jetten van coalitiepartner D66 (‘echt een buitengewoon ongepaste woordkeuze’) niet wilde terugnemen. ‘Dichterlijke vrijheid’, vond hij.

‘Ik steek mijn zorgen over gebrek aan daadkracht bij andere landen niet onder stoelen of banken’, zei Jan-Kees de Jager in 2011 tijdens de Griekse crisis in de Tweede Kamer. ‘Ik geef dit met Hollandse botheid aan. Ik zeg altijd: “I am Dutch, so I can be blunt”‘, verkondigde hij trots. ‘Dat is misschien mede de oorzaak waardoor ik in Brussel soms met weinig enthousiasme word ontvangen’. Mark Rutte heeft daarvan geleerd. De vorm is dus anders. De inhoud dezelfde.