EU-top: Merkel en Macron ‘kribbig’ na overleg met Nederland

Voorzitter Charles Michel van de Europese Raad van regeringsleiders probeert met nieuwe compromissen een doorbraak te forceren op een EU-top over de centen.Stephanie Lecocq/Pool via Reuters

In het kort

Leiders van Duitsland en Frankrijk verlaten overleg met ‘zuinige vier’, waaronder Nederland.

Merkel en Macron vinden dat de vier teveel noten op hun zang hebben op EU-top in Brussel.

Het is nu wachten op een nieuw voorstel van Michel voordat de onderhandelingen hervat worden.

De EU-top in Brussel is zaterdagnacht opgebroken na een moeizaam overleg tussen de ‘zuinige’ lidstaten, waaronder Nederland, en Duitsland en Frankrijk. De leiders van de laatste twee, Angela Merkel en Emmanuel Macron, verlieten dit overleg voortijdig uit onvrede over de in hun ogen te harde lijn van onder meer premier Mark Rutte.

‘Ach, er lopen altijd wel eens mensen kribbig weg’, reageerde Rutte zaterdagnacht laconiek. ‘Maar over het algemeen was de sfeer beter dan vrijdag. Morgen verder.’

Het is nu wachten op een nieuw voorstel van Charles Michel, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, alvorens het Brusselse overleg over de nieuwe meerjarenbegroting en het daaraan gekoppelde coronaherstelfonds hervat wordt. Dat zal zondag rond het middaguur zijn.

Michel zorgde zaterdagochtend nog voor nieuw elan op de top, die vrijdag al begonnen is, door een tegemoetkoming aan Nederland. Maar die tegemoetkoming stuitte Italië en Spanje weer tegen de borst. De Belg stelt een ‘noodrem’ voor, waarmee een lidstaat ervoor kan zorgen dat de uitbetaling van steungeld wordt stopgezet als de ontvanger onvoldoende hervormingen doorvoert.

Dat is niet helemaal de veto-stem waar premier Mark Rutte zich sterk voor maakt, maar het lijkt er behoorlijk op. Een Nederlandse diplomaat sprak daarom van een ‘belangrijke stap in de juiste richting’. ‘Het gaat eindelijk bewegen.’

Heel gecompliceerd

Zuidelijke lidstaten als Italië zijn echter helemaal niet blij met Michels nieuwe voorstel, omdat dit landen als Nederland de mogelijkheid geeft zich met hun begrotingsbeleid te bemoeien. De Italiaanse premier Giuseppe Conte beschreef de Brusselse onderhandelingen in een videoboodschap zaterdag dan ook als ‘heel gecompliceerd, veel gecompliceerder dan verwacht’. Er zijn volgens hem nog ‘veel onopgeloste problemen’.

Vrijdagavond laat moest Michel het overleg in Brussel al afbreken vanwege een sterk verslechterde sfeer. Veel EU-diplomaten rekenen dat met name Nederland aan. Rutte erkende dat Nederland behoorlijk alleen stond in zijn veto-eis, wat een ‘korzelige sfeer’ tot gevolg had. Zaterdagnacht durfde de delegatie van tijdelijk EU-voorzitter Duitsland nog altijd niet te zeggen of een akkoord zondag haalbaar is.

Minder subsidies

In zijn nieuwe voorstel wil Michel het coronaherstelfonds anders inrichten dan in zijn oorspronkelijke plan stond. Vorige week opperde hij, conform de Europese Commissie afgelopen mei, een plafond van €750 mrd. Daarvan moest twee derde, oftewel €500 mrd, bestaan uit subsidies aan lidstaten die het hardst getroffen zijn door de coronacrisis. De overige €250 mrd was bedoeld voor goedkope leningen.

Michel oppert nu een herstelfonds met €450 mrd aan subsidies en €300 mrd aan leningen. Dat komt neer op een verdeling van 60%-40% in plaats van eerder 66% tegen 33%.

Schuldenunie

Nederland en zijn zuinige bondgenoten Oostenrijk, Denemarken en Zweden ijveren al weken voor een lager herstelfonds dan €750 mrd en minder (of liever nog: helemaal géén) subsidies. Ook Finland heeft zich min of meer in dit kamp geschaard. De Oostenrijkse premier Sebastian Kurz zei zaterdagmiddag opnieuw dat ‘de verhouding tussen subsidies en leningen gewoon moet veranderen’. Wel ziet ook hij, net als Nederlandse bronnen, dat de onderhandelingen wat hem betreft de goede kant opgaan.

Conte denkt hier anders over. Hij verzuchtte dat hij ‘hard’ met Nederland en de zuinige landen moet onderhandelen. ‘Zij delen onze mening niet dat we substantiële en robuuste instrumenten nodig hebben, mét subsidies. Maar deze landen stellen zelfs ook de leningen ter discussie’, zei Conte. Hij blijft naar eigen zeggen vechten voor een pakket ‘dat effectief is en in verhouding staat tot de crisis die we beleven.’

Douanerechten

In zijn nieuwe voorstel mogen EU-landen van Michel verder een groter deel van de douaneafdrachten houden, namelijk – net als nu nog – 20%. Eerder wilde de Europese Commissie dit beperken tot eerst 10% en later 15%, wat vooral voor landen met grote havens als Nederland en België een aderlating zou betekenen. Het in eigen zak houden van een vijfde van de douanerechten levert Den Haag jaarlijks naar schatting ruim €600 mln op.

Zweden, Oostenrijk en Denemarken krijgen dan weer extra korting op hun afdracht aan Brussel, boven op de garantie die Michel verleden week al gaf aan deze landen en aan Nederland en Duitsland dat het kortingenstelsel in stand blijft. Dat betekent voor Nederland ruim €1,5 mrd op jaarbasis. Onder meer onder Frankrijk en Tsjechië zijn juist tegen de kortingen voor grote nettobetalers. Kurz is desondanks nog altijd niet tevreden.

Diner

Michel heeft zijn voorstel zaterdagochtend eerst voorgelegd aan Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en Nederland en aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Vervolgens is het plenair met alle regeringsleiders besproken. Rond 13.00 uur werd dit overleg opnieuw verdaagd, waarna Michel de rest van zaterdagmiddag en een deel van de avond heeft gebruikt voor bilaterale gesprekken met de regeringsleiders.

Rond 21:00 uur begon het diner van alle 27 leiders. Na het eten brak Michel hun gezamenlijke overleg op tot zondagmiddag 12 uur. Dan presenteert hij weer een nieuw compromisvoorstel aan de regeringsleiders om de onderhandelingen op de derde dag van de top verder te brengen.

In het kort

De 27 Europese regeringsleiders zijn voor het eerst sinds de coronacrisis lijfelijk bijeen.

Ze praten over de nieuwe meerjarenbegroting en het daaraan gekoppelde herstelfonds.

Gesprekken daarover lopen al tijden lastig en ook vrijdag zit er weinig schot in de zaak.

Maar er is roterend EU-voorzitter Angela Merkel veel aan gelegen snel een deal te bereiken.

De Franse president Emmanuel Macron sprak van ‘een moment van de waarheid voor Europa’. En premier Mark Rutte had zelfs zijn biografieën thuisgelaten, omdat het ‘hard werken’ zou worden.

Maar vrijdagavond laat was er nog geen signaal van progressie, laat staan een doorbraak tijdens de Europese top in Brussel over de nieuwe meerjarenbegroting en het daaraan gekoppelde coronaherstelfonds. Kort voor middernacht werd de top geschorst en verdaagd naar zaterdagochtend 11 uur. De sfeer is korzeliger geworden, zei Rutte vrijdagnacht. Hij noemde dat geen goed teken.

Discussiepunten blijven de hoogte van de bedragen, die optellen tot €1824 mrd, de besluitvorming rond toekenning van steunbedragen uit het herstelfonds en de kortingen op afdrachten aan Brussel, zoals onder meer Nederland die graag houdt. ‘We moeten de realiteit onder ogen zien’, zei de jarige Duitse bondskanselier Angela Merkel al bij aankomst. ‘De onderlinge verschillen zijn nog groot.’

Dat wil niet zeggen dat er dit weekend geen stappen gezet kunnen worden. Merkel heeft de afgelopen weken het belang benadrukt om snel tot overeenstemming te komen, en de Duitse staat bekend om haar vermogen om desnoods hele nachten door te halen. Dat Duitsland — de grootste economie van de EU — sinds 1 juli het roterend voorzitterschap bekleedt, kan haar sterken in het gevoel om zaterdag de regie naar zich toe te trekken.

Coronacrisis

De top in Brussel is de eerste keer sinds de coronacrisis dat de 27 leiders regeringsleiders van de Europese Unie (EU) lijfelijk bijeen zijn. De gesprekken over de begroting voor de periode 2021-2027 liepen voor de crisis al uiterst moeizaam. Dat er nu een herstelfonds bijkomt, maakt het debat nog lastiger. Maar, zo stellen Brusselse bronnen, de koppeling van die twee maakt tegelijkertijd een uitwisseling van belangen mogelijk wat de kans op compromissen juist vergroot.

De begroting moet volgens het laatste compromisvoorstel een omvang krijgen van €1074 mrd, terwijl aan het herstelfonds een bedrag van €750 mrd hangt. Dat laatste bedrag wil de Europese Commissie lenen op de markt en later — vanaf 2026, zo is nu het plan — terugbetalen uit nieuwe Europese heffingen, zoals een CO₂-grensheffing en een plastic-taks.

Nederland vindt de bedragen te hoog en wordt daarin in ieder geval gesteund door Zweden, Denemarken en Oostenrijk. Deze ‘zuinige vier’ verzetten zich bovendien tegen het plan om twee derde van het herstelfonds, oftewel €500 mrd, via subsidies uit te keren aan lidstaten die het hardst getroffen zijn door de coronacrisis.

Verzacht

Op dat laatste punt heeft Rutte zijn lijn de afgelopen week iets verzacht. Daarvoor in de plaats eist hij dan wel een veto als een land een plan indient bij de Commissie voor geld uit het herstelfonds. Zo wil Rutte garanderen dat EU-landen geen geld krijgen zonder hervormingen door te voeren op terreinen als pensioenen en arbeidsmarkt.

Dat heeft menigeen in het verleden al te vaak nagelaten, vindt Rutte. Maar met zijn geharnaste eis lijkt de premier steeds meer alleen komen te staan. ‘De groep wordt steeds kleiner, het wordt eenzamer’ zeker als het gaat over het vastleggen van het strikt vastnagelen van de hervormingen, bevestigde hij zelf vrijdagnacht.

Veto

In het laatste voorstel staat dat een gekwalificeerde meerderheid (ten minste 55% van de lidstaten en 65% van de EU-bevolking) volstaat om een verzoek van een lidstaat in te willigen. Naar verluidt is voorzitter Charles Michel als een soort ‘noodremprocedure’ bereid de percentages nog verder op te voeren, maar in een veto ziet hij niets. Volgens EU-functionarissen belet het EU-verdrag namelijk dat aan zo’n besluit de eis van unanimiteit wordt verbonden, maar juristen verschillen daarover van mening.

Dat nettobetalers hun kortingen behouden — bij Nederland gaat dat om €1,5 mrd per jaar — zint onder meer Frankrijk en Tsjechië niet. En de voorwaarde dat lidstaten zich moeten houden aan de principes van de rechtsstaat, stuit Hongarije tegen de borst.